Badanie serologiczne - na czym polega?

Badania serologiczneSerologia to dział immunologii, która zajmuje się badaniem układu immunologicznego i chorób, które mogą zaburzyć jego działanie. Celem badań serologicznych jest wykrycie w badanym materiale biologicznym antygenów lub przeciwciał przeciwko konkretnym czynnikom wywołującym choroby (na przykład zakaźne).

Należy wiedzieć, że antygeny są cząsteczkami, które układ odpornościowy rozpoznaje jako obce. Pobudzają układ odpornościowy do produkcji przeciwciał. Antygenami mogą być bakterie, wirusy, grzyby, pierwotniaki, pyłki roślin, pokarmy, a nawet własne tkanki. Każdy czynnik chorobotwórczy (patogen) ma własny zestaw antygenów. To powoduje, że po wniknięciu do organizmu zostaje rozpoznany i są wytwarzane przeciw niemu przeciwciała. Przeciwciała są białkami odpornościowymi wytwarzanymi przeciw określonemu antygenowi, a organizm wytwarza przeciwciała w różnych klasach:

  • IgA,
  • IgM,
  • IgG,
  • IgE,
  • IgD.

Różnią się budową i sposobem działania. Jedne są stale obecne, na przykład w surowicy krwi i błonach śluzowych, inne pojawiają się, kiedy dzieje się coś niepokojącego.

W odpowiedzi na antygen organizm wytwarza skierowane przeciw niemu przeciwciała, dlatego stwierdzając obecność przeciwciał, łatwo znaleźć winnego dolegliwości.

Badanie serologiczne jest nieocenione przede wszystkim przy:

  • diagnozowaniu różnego rodzaju infekcji zarówno o podłożu wirusowym, bakteryjnym, jak i grzybiczym; dzięki serologii wiadomo, które przeciwciała zwalczają które patogeny, tym samym rozpoznanie przeciwnika i wprowadzenie odpowiedniego leczenia jest dużo prostsze i szybsze;
  • podejrzeniu chorób autoimmunologicznych (z autoagresji), w których organizm atakuje i niszczy sam siebie - układ odpornościowy zaczyna rozpoznawać własne tkanki jako antygeny i wytwarza przeciwciała, czego następstwem jest pojawienie się choroby z autoagresji (na przykład choroby tarczycy Gravesa-Basedowa, hashimoto);
  • diagnozowaniu alergii - kiedy do organizmu trafia alergen, układ immunologiczny chorego zaczyna wytwarzać charakterystyczne dla tego typu schorzeń przeciwciała, czyli IgE. Ich podwyższone stężenie we krwi pozwala nie tylko potwierdzić alergię, ale też pomaga określić, co wywołało taką, a nie inną reakcję;
  • chorobach zakaźnych - badanie serologiczne jest powszechnie stosowane w diagnostyce chorób o podłożu wirusowym, bakteryjnym i grzybiczym.

Immunoglobuliny M (IgM) produkowane są, kiedy organizm po raz pierwszy styka się z danym patogenem. Wzrost świadczy o niedawnym zachorowaniu. Immunoglobuliny G (IgG) są produkowane później, a najwyższy poziom osiągają około pół roku od zakażenia się we krwi do kilku lat.

W przypadku diagnostyki infekcji warto mieć na uwadze, że wykrycie charakterystycznych przeciwciał nie zawsze oznacza obecność drobnoustroju. Organizm często produkuje przeciwciała jeszcze przez jakiś czas po usunięciu przyczyny zakażenia.

Badania serologiczne a choroby (schorzenia)

Toksoplazmoza

Na zakażenie są narażone osoby, które mają wychodzącego na dwór kota, jedzą mięso surowe (tatar) lub krwiste, dotykają ziemi (na przykład w ogrodzie). Badania powinny wykonać kobiety w ciąży oraz te, które starają się o dziecko. Toksoplazmoza (do 10-tego tygodnia ciąży, a kiedy wynik jest ujemny, badanie powtarza się między 21 a 26-stym tygodniem) może prowadzić do uszkodzenia płodu lub poronienia.

Badania na toksoplazmozę - wyniki:

  • IgG (-) IgM (-) - nie było infekcji, w ciąży badania kontrolne co 3 miesiące.
  • IgG (+) IgM (-) - przebyte w przeszłości zakażenie (wyjątek - bardzo wysokie stężenie IgG, należy sprawdzić awidność przeciwciał).
  • IgG (-) IgM (+) - świeża infekcja, konieczna pilna wizyta u lekarza.
  • IgG (+) IgM (+) - niedawne zakażenie, można sprawdzić awidność (awidność przeciwciał IgG pozwala ustalić, czy infekcja jest świeża [niska awidność], czy przebyta kilka miesięcy lub nawet lat wcześniej [wysoka awidność]).

Awidność to badanie, które warto przeprowadzić w specjalistycznym laboratorium, na przykład w poradni przy szpitalu zakaźnym. Będzie bardziej miarodajne.

Borelioza

Jest to choroba przenoszona przez kleszcze. Jej wykrycie jest trudne, nie wystarczy bowiem wykonać specjalistyczne testy - trzeba je zrobić w odpowiednim momencie od zakażenia. Badania serologiczne poprzedza się tzw. testem PCR - ma on sens, jeśli nie minęło jeszcze 10 dni od wyjęcia kleszcza (test wykrywa we krwi materiał genetyczny pochodzący od bakterii - do tego czasu krętki, czyli bakterie Borrelia, krążą w układzie krwionośnym, potem wnikają w tkankę łączną i są nie do wykrycia za pomocą tego testu). Cena: około 350 zł.

Test metodą ELISA - możemy się na niego zgłosić po około 4-6 tygodniach od momentu wkłucia się pajęczaka. Wcześniej mamy do czynienia z tzw. oknem immunologicznym (wprawdzie wkrętki są już w organizmie, ale nie zdążyliśmy wyprodukować jeszcze przeciwciał, które byłyby widoczne w badaniu). Taki test jest warto zrobić u osób, które nie zauważyły ukąszenia, ale mają objawy pokleszczowe (osłabienie, zmęczenie, bóle i zawroty głowy, obrzęki i bóle pojedynczych stawów, na przykład łokcia). Test ELISA jest robiony w dwóch klasach - IgM i IgG. Dodatni wynik w którejkolwiek pozwala przypuszczać, że doszło do zakażenia. Zawsze konieczne jest potwierdzenie, bowiem bywa fałszywie dodatni. Ze skierowaniem NFZ jest bezpłatny, a prywatnie kosztuje około 60 zł.

Test potwierdzenia, czyli Western Blot - jest zalecany wówczas, kiedy wynik testu ELISA wyszedł dodatni. I tu przeciwciała oznaczane są w dwóch klasach. Zarówno dodatnie IgG, jak i IgM, jeśli występują symptomy sugerujące boreliozę, są zazwyczaj wskazaniem do rozpoczęcia leczenia. Na wydruku znajduje się informacja, jak czytać wynik testu. Są tam także wypisane antygeny (tzw. prążki), które zostały wykryte. Typowe dla boreliozy są między innymi:

  • OspC (p23-25).
  • OspA (p31).
  • VIsE.
  • p18.
  • p20.
  • p39.
  • p58.

Antygeny obecne w pobranej próbce krwi mogą być wskazówką, czy mamy do czynienia z dość świeżą infekcją, czy też borelioza przeszła już w stan przewlekły. Krótko po zarażeniu Borrelią stwierdza się najczęściej obecność anygenów OspC, p41 i p21, natomiast o późnej infekcji świadczą antygeny oznaczone jako p100 i p18, p58 oraz VIsE. Przeciwciała p18 są natomiast dość istotne w rozpoznawaniu wczesnej neuroboreliozy (często określanej także jako borelioza mózgowa). Jeśli objawy wskazują na infekcję krętkami, a test Western Blot wychodzi ujemny, warto powtórzyć wykonanie testu po około 3-4 tygodniach czasu. Badanie jest bezpłatne dla osób, które miały dodatni test ELISA i otrzymały skierowanie do lekarza. Prywatnie kosztuje około 150 zł w jednej klasie.

Cytomegalia

Jest to częsta choroba wirusowa. Powoduje ją cytomegalowirus, który pochodzi z tej samej kategorii co wirus ospy wietrznej, półpaśca i opryszczki. Nosicielem tego wirusa jest tylko człowiek. W większości przypadków choroba nie jest niebezpieczna, ale jej leczenie jest konieczne, ponieważ zajmuje ona narządy miąższowe i może powodować u chorych zapalenie mózgu, płuc, wątroby, nerek. Jest groźna szczególnie dla osób z obniżoną odpornością. U kobiet w ciąży może prowadzić do poronienia, porodu przedwczesnego, urodzenia martwego dziecka lub dziecka z zespołem wad wrodzonych. Cytomegalię diagnozuje się na podstawie badań krwi (serologia) i moczu. Czułość metody oceniana jest na 99 procent.

Wyniki badań serologicznych:

  • IgM (-) IgG (-) - brak obecności zakażenia.
  • IgM (+) IgG (-) - zakażenie "świeże".
  • IgM (+) IgG (+) - dobrze rozwinięte zakażenie.
  • IgM (-) IgG (+) - stan po przebyciu choroby (choroba w uśpieniu, nabyta odporność).

Obecność przeciwciał u kobiety będącej kilka miesięcy przed zajściem w ciążę świadczy o przechorowaniu przez nią cytomegalii. Obecne przeciwciała chronią ją przed świeżą infekcją i zakażenie płodu jest mało prawdopodobne. Choć nie ma go w podstawowym pakiecie badań dla kobiet ciężarnych, warto zrobić test na cytomegalię.

Dodatkowa uwaga - w przypadku podejrzenia zakażenia w czasie ciąży bardzo istotne jest odróżnienie czynnego zakażenia od zakażenia utajonego - w tym celu pomocne są badania genetyczne (PCR), które pozwalają określić ilość wirusa w płynie owodniowym i odróżnić obie formy zakażenia.

Choroby reumatyczne

To pojęcie obejmujące wiele schorzeń, między innymi:

  • toczeń rumieniowaty,
  • chorobę zwyrodnieniową stawów,
  • reumatoidalne zapalenie stawów (RZS).

Badania serologiczne wskazują, które z nich prawdopodobnie dotknęło stawy, a lekarz może dobrać sposób leczenia.

Podwyższenie czynnika stężenia RF z reguły świadczy o reumatoidalnym zapaleniu stawów (występuje u około 80 procent pacjentów). Może także wskazywać na toczeń rumieniowaty układowy i inne rzadsze choroby. Brak czynnika RF nie wyklucza RZS i odwrotnie - jego obecność nie jest równoznaczna z rozpoznaniem RZS. Dlatego jednocześnie ocenia się obecność odczynu Waalera-Rosego. Obecność odczynu Waalera-Rosego potwierdza, że mamy do czynienia z chorobą reumatyczną.

Antygen HLA-B27

Uważa się, że jego obecność jest związana z ryzykiem kilku chorób autoimmunizacyjnych. Najczęstszą z tych chorób jest zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa (ZZSK), ale też młodzieńcze reumatoidalne zapalenie stawów i zespół Reitera. HLA-B27 występuje też u pacjentów cierpiących jednocześnie na zapalenie jelit i ZZSK, jak i na łuszczycę pospolitą ZZSK. Wynik badania serologicznego HLA-B27 nie przesądza o rozpoznaniu lub wykluczeniu choroby. Jest wykonywane jako jedno z kilku i interpretowane w połączeniu z innymi badaniami laboratoryjnymi.

Helicobacter pylori

Zakażenie Helicobacter pylori może wywoływać chorobę wrzodową żołądka i dwunastnicy, przewlekłe zapalenia błony śluzowej żołądka, a nawet raka żołądka. Częstość występowania zakażenia wzrasta z wiekiem. U osoby zdrowej przeciwciała anty-Helicobacter pylori nie występują i wynik jest ujemny. Natomiast dodatni może świadczyć zarówno o aktywnym zakażeniu, jak i sugerować, że kiedyś pacjent miał już kontakt z bakterią. Test z krwi na Helicobacter pylori może być dodatni nawet dwa lata po pozbyciu się bakterii. Przeciwciała skierowane przeciwko nim znikają z krwi bowiem stopniowo i powoli. W związku z tym testem z krwi nie sprawdzimy, czy nastąpiło wyleczenie. Najlepiej stosować go w rozpoznawaniu zakażenia pierwotnego - u osób jeszcze nieleczonych.

Dodatkowa uwaga - w aptekach dostępne są domowe testy na Helicobacter pylori. Do ich wykonania potrzebna jest tylko kropla pobrana z palca. Wynik jest po 10-15 minutach. Podobnie jak w przypadku innych domowych testów przy wyniku odbiegającym od normy lepiej powtórzyć go w laboratorium.

A co warto wiedzieć o oznaczeniu poziomu przeciwciał IgG specyficznych dla tej bakterii?

Polega także na oznaczeniu przeciwciał IgG w surowicy krwi. Badani serologiczne jest użyteczne u osób nieleczonych z powodu Helicobacter pylori - jest natomiast nieprzydatne do monitorowania skuteczności leczenia, gdyż IgG utrzymują się na stałym poziomie przez długi czas mimo wyginięcia bakterii.

Mononukleoza zakaźna

Jest to choroba wirusowa wywoływana przez wirus EBV, której objawami są:

  • ból gardła,
  • osłabienie,
  • zmęczenie,
  • stany podgorączkowe,
  • bóle mięśniowe i stawowe,
  • powiększenie węzłów chłonnych szyi.

W niedługim okresie po zakażeniu, po około 2-3 tygodniach, we krwi pojawiają się przeciwciała IgM przeciw wirusowi EBV. Ich obecność świadczy o świeżym zakażeniu. Natomiast o przebytym w przeszłości zakażeniu świadczy obecność przeciwciał IgG przeciw wirusowi EBV.

Różyczka

Jest chorobą zakaźną o niezbyt gwałtownym przebiegu, jednak u kobiet w ciąży może mieć groźne następstwa (poronienie, wady wrodzone dziecka). I to właśnie w ich przypadku diagnostyka jest wskazana. W pierwszych 3-4 dniach po zakażeniu czułość testów może być niewystarczająca. Ważne jest więc pobranie 2 próbek w odstępie 2-3 tygodni. Kiedy stwierdza się obecność IgG już w pierwszej próbce, zwłaszcza przy braku IgM, konieczne jest wykazanie wyraźnego wzrostu poziomu przeciwciał. Fałszywie dodatnie wyniki w przypadku IGM są stosunkowo częste u pacjentów z innymi zakażeniami wirusowymi. Kiedy wynik jest ujemny, ale podejrzewamy, że mogło dojść do kontaktu z wirusem, wskazane jest powtórzenie badania serologicznego w tym samym laboratorium i tą samą metodą.

HIV

To wirus braku odporności wywołujący chorobę AIDS (organizm staje się bezbronny w kontakcie z drobnoustrojami, które normalnie nie robią krzywdy). Test na HIV polega na zbadaniu krwi pod kątem obecności przeciwciał anty-HIV. Nie trzeba być na czczo.

Wynik ujemny nie jest zawsze wiarygodny. Niekiedy we krwi przeciwciał nie ma i uznaje się, że pacjent nie jest nosicielem wirusa. W przypadku zakażenia bowiem organizm zaczyna produkować przeciwciała anty-HIV, które mogą być wykryte w teście dopiero po 12 tygodniach (tzw. okienko immunologiczne). Natomiast wynik dodatni może, ale nie musi, wskazywać na zakażenie. Są bowiem sytuacje, w których rezultat może być fałszywie dodatni, na przykład:

  • kiedy test jest wykonywany w pierwszych 10 tygodniach ciąży.
  • po przetoczeniu krwi.
  • po transplantacji.
  • w krótkim czasie po szczepieniach, na przykład przeciwko grypie.
  • w przebiegu chorób autoimmunologicznych.
  • kiedy badany choruje na nowotwór, ciężkie zapalenie wątroby.

Dodatkowa uwaga - zawsze w przypadku dodatniego wyniku na HIV wykonuje się dodatkowo test Western Blot, który ostatecznie potwierdzi zakażenie.

A co należy wiedzieć o konflikcie serologicznym?

Jest to sytuacja, w której przeciwciała matki zaczynają zwalczać czerwone krwinki płodu. Dzieje się tak, kiedy matka ma współczynnik Rh (-), a dziecko RH (+). Produkowanie przeciwciał przeciwko komórkom płodu może doprowadzić do jego poważnego niedotlenienia, a nawet poronienia. Przyszłym mamom podaje się immunoglobulinę anty-D i dziecko jest bezpieczne. To badanie serologiczne wykonuje się do 10-tego tygodnia ciąży, między 21 a 26-stym tygodniem ciąży tylko u kobiet RhD-, u których nie wykryto przeciwciał w pierwszym badaniu, między 27 a 32 tygodniem u każdej kobiety.

Komentarze