Kwas foliowy - rola w organizmie, działanie, niedobór, źródła

Wzór chemiczny kwasu foliowegoKwas foliowy, zwany witaminą B9, witaminą B11, witaminą M lub folacyną to jeden z najstabilniejszych związków z grupy folianów. Cząsteczka kwasu foliowego zbudowana jest z pterydyny, kwasu PABA (p-aminobenzoesowy - witamina B10) oraz 2 do 7 reszt kwasu glutaminowego. Związek ten jest rozpuszczalny w wodzie, zatem nie podlega znacznemu magazynowaniu w organizmie. Kwas foliowy ma ogromne znaczenie dla prawidłowego funkcjonowania organizmu. Jakie procesy fizjologiczne reguluje kwas foliowy?

Rola kwasu foliowego w organizmie

Aktywną postacią kwasu foliowego jest jego uwodniona postać - kwas tetrahydrofoliowy. Związek ten jest koenzymem biorącym udział w przenoszeniu reszt jednowęglowych, co reguluje szereg procesów fizjologicznych organizmu. Najważniejsze z nich to:

  • synteza nukleotydów purynowych i pirymidynowych, niezbędnych do syntezy DNA, a tym samym - do regulacji wzrostu, podziałów i funkcji komórek
  • przemiany aminokwasów i długołańcuchowych kwasów tłuszczowych
  • przemiana homocysteiny do serotoniny, co ma ogromne znaczenie w regulacji poziomu homocysteiny, kojarzonej z ryzykiem wystąpienia miażdżycy, ponadto synteza serotoniny odgrywa ogromną rolę w zapobieganiu depresji i utrzymaniu równowagi psychicznej i rytmu snu
  • regulacja działania układu nerwowego u dorosłych
  • regulacja krwiotworzenia - kwas foliowy to wraz z witaminą B12 kluczowy element regulacji syntezy krwinek czerwonych
  • pobudzona laktacja u matek karmiących
  • pobudzenie wydzielania kwasu żołądkowego i usprawnienie procesów trawienia
  • ochrona przed procesami kancerogenezy, czyli powstawania komórek rakowych, m. in. raka szyjki macicy
  • prawidłowe wykształcenie się tkanki nerwowej i mózgu u płodu oraz regulacja rozwoju noworodka

Kwas foliowy - funkcje w organizmie

Źródła kwasu foliowego

Produkty najbardziej bogate w kwas foliowy to:

  • wątroba
  • otręby pszenne
  • drożdże
  • warzywa liściaste
  • orzechy
  • zboża
  • buraki i pomidory
  • owoce cytrusowe

Kobieta w ciąży a kwas foliowy

Kwas foliowy w produktach spożywczych najczęściej nie występuje w formie stabilnej, ale jako zredukowane i niestabilne pochodne. Wykazują one znaczną wrażliwość na promieniowanie UV, zmiany pH oraz wysoką temperaturę. Prowadzi to do zredukowania zawartości kwasu foliowego zarówno w trakcie przechowywania żywności, jak i jej gotowania. Wchłanianie kwasu foliowego zależy także od formy biologicznej, w jakiej występuje on w żywności oraz od jego podatności na procesy trawienne.

Źródła kwasu foliowego

Wchłanianie kwasu foliowego uwarunkowane jest m. in. spożyciem alkoholu i paleniem tytoniu oraz obecnością stanów zapalnych układu pokarmowego, które ograniczają jego wchłanianie. Mniejsza biodostępność kwasu foliowego wynikać może również z niedoboru witaminy B12 oraz kwasu askorbinowego, a także stosowania leków przeciwzapalnych, przeciwpadaczkowych oraz doustnej antykoncepcji hormonalnej.

Wszystkie wymienione czynniki sprawiają, iż średnia biodostępność kwasu foliowego szacowna jest na 30-80%. Powoduje to, iż niedobór kwasu foliowego to jedna z najczęstszych awitaminoz. Dzienne zapotrzebowanie na kwas foliowy to 400 mikrogramów dla dorosłego człowieka oraz 600 mikrogramów dla kobiet w ciąży. Średnie spożycie kwasu foliowego pokrywa 60-80% tej puli. Magazynowe zapasy kwasu foliowego w wątrobie to 5-10 mg. Po ich wyczerpaniu dochodzi do objawów niedoboru kwasu foliowego.

Niedobór kwasu foliowego

Niedobór folianów w diecie prowadzi do bardzo poważnych zaburzeń funkcjonowania organizmu. Najczęściej o niedoborze kwasu foliowego mówi się w kontekście wad rozwojowych płodu. I słusznie - niedobór kwasu foliowego u kobiety w ciąży negatywnie wpływa na rozwój dziecka. Prowadzi m. in. do wad cewy nerwowej, przepukliny oponowo-mózgowej, wad wrodzonych serca, kończyn czy układu moczowego, małej masy urodzeniowej lub poronienia. Niezwykle ważne jest uzupełnienie puli kwasu foliowego w okresie poprzedzającym zapłodnienie, gdyż to pierwsze etapy rozwoju płodu najbardziej podatne są na niedobory folianów.

Niedobór kwasu foliowego sprzyja zaburzeniu przemian homocysteiny, czego efektem z jednej strony jest kumulacja tego związku w organizmie i zwiększone ryzyko rozwoju miażdżycy i jej powikłań. Z drugiej strony prowadzi to do niewystarczającej syntezy serotoniny i melatoniny, co skutkuje obniżeniem nastroju, podatnością na depresję oraz zaburzeniami snu.

Efektem niedoboru kwasu foliowego jest także niedokrwistość megaloblastyczna, charakteryzująca się występowaniem we krwi makrocytów, czyli olbrzymich krwinek czerwonych. Powoduje to chroniczne osłabienie niedotlenionego organizmu oraz zaczerwienienie i owrzodzenie języka, zawroty głowy, rozdrażnienie i brak apetytu.