O szczepieniach ochronnych. Kalendarz i cykle szczepień w Polsce

Szczepienia ochronneO szczepieniach ochronnych - kalendarz i cykle szczepień, szczepienia w Polsce

Wszechstronny rozwój człowieka, pojmowanego jako najwyższe dobro biologiczne, jest podstawowym celem działalności lekarskiej. Postęp myśli lekarskiej oparty na znajomości praw rządzących biologią rozwojową stawia zdecydowanie medycynę w rzędzie nauk przyrodniczych, które zajmują się człowiekiem zarówno w sensie ochrony zdrowia, jak i jego skutecznego leczenia.

Dziedziną medycyny, której zadaniem jest dbanie o zdrowie nazywa się profilaktyką.

Profilaktykę rozumie się jako zbiór działań, które mają zapobiec chorobie i jej niekorzystnym skutkom, poprzez wczesne rozpoznanie przyczyn i czynników ryzyka, a także zapobiega ona kształtowaniu się negatywnych wzorców zachowań społeczeństwa, które niejednokrotnie przyczyniają się do wzrostu czynników ryzyka. Nowoczesna koncepcja medycyny zapobiegawczej podzielona jest na trzy poziomy.

Profilaktyka I fazy obejmuje całokształt postępowania higienicznego i przeciw epidemiologicznego, które mają prowadzić do umocnienia zdrowia ludzi zdrowych. I właśnie ta faza profilaktyki obejmuje poczynania ukierunkowane, a zarazem swoiste zapobiegające chorobom m. in. poprzez uodpornienie ustroju za pomocą szczepień ochronnych. Profilaktyka skierowana jest do ludzi w każdym wieku, ale działania w postaci szczepień ochronnych są niezwykle ważne dla zachowania zdrowia wśród dzieci. Taka profilaktyka ma swoje zalety, wśród których najważniejszą jest ochrona przed groźnymi chorobami, a poza tym jest mniej kosztowna od leczenia i rehabilitacji spowodowanych chorobą. Szczepienia były znane już w starożytności i określano je mianem wariolizacji, której późniejszy rozwój przyczynił się do stworzenia pierwszej skutecznej szczepionki.

Historia szczepień ochronnych

Historia szczepień ochronnych liczy ponad 3000 lat, sięga XI w p.n.e. Wtedy to w Chinach wprowadzono wariolizację, tzn. sztuczne zakażenie człowieka zdrowego wirusem ospy prawdziwej zawartym w suchym, sproszkowanym materiale z krost chorej na ospę osoby, który przenoszono na wrażliwego człowieka poprzez wprowadzenie śródskórne lub poprzez zakażenie błony śluzowej nosa. Metoda ta w Europie została wprowadzona w latach 20-stych XVIII w przez żonę lorda Montagu, która zaobserwowała tę praktykę mieszkając w Turcji. Była to metoda mało wiarygodna i łatwo było o przypadkowe zakażenie. W 1796 r. Jenner zaobserwował, że u kobiet, które doiły krowy i od nich zakażały się występowała choroba o łagodnym przebiegu, w czasie której powstawały charakterystyczne zmiany skórne. Kobiety te były później wyraźnie odporne na ospę i nie zakażały się od ludzi chorujących na nią. W wyniku tych badań Jenner wprowadził szczepionkę pochodzącą ze zmian skórnych u zakażonych krów, która była wprowadzana śródskórnie zdrowym ludziom. Szczepienie okazało się skuteczniejsze i bardziej bezpieczne od wariolizacji.

Kolejną ważną postacią był Pasteur. Osiągnięcia naukowe znanego francuskiego chemika w dużej mierze były związane z immunoprofilaktyką. W 1879 r. opracował on szczepionkę przeciw cholerze drobiu. Dwa lata później wprowadził on atenuowaną szczepionkę, która zapobiegała wąglikowi u zwierząt. Rok 1883 przyniósł szczepionkę przeciw różycy świń. Jednak rok 1885 był najbardziej wartościowy, ponieważ udało się pomyślnie zaszczepić Józefa Meistera przeciwko wściekliźnie stosując ekstrakty z rdzenia kręgowego zakażonych królików. Poza uzyskaniem samych szczepionek znaczenie badań Pasteura w tej dziedzinie polega na udowodnieniu, że chorobę zakaźną wywołuje swoisty drobnoustrój.

W następnych latach przygotowano szczepionki w skład których wchodziły zabite drobnoustroje. W 1896 r. Pfeiffer i Kolle oraz Wright zastosowali po raz pierwszy u ludzi zabitą szczepionkę przeciw durowi brzusznemu. Po odkryciu toksyny błoniczej przez Roux i Yersinna w końcu XIX w. opracowano chemiczne metody obniżania toksyczności tych toksyn z zachowaniem ich immunogenności. Wkrótce von Behring i Kitasato użyli atenuowanych toksyn do wytworzenia antytoksyn u koni. Antytoksyny te zostały zastosowane w celu ochrony zakażonych ludzi, czyli jest to tak zwana immunizacja bierna. W końcu zostały opracowane i wprowadzone do czynnej immunizacji toksyny tężca i błonicy, bezpieczne dla człowieka najbardziej wśród dotychczas dostępnych szczepionek.

Nie można także nie wspomnieć o pracach Calmetta i Guerina nad szczepionką przeciw gruźlicy i otrzymaniem szczepu BCG, który od 1921 roku jest stosowany w celu uodpornienia przeciw gruźlicy. Dalszym osiągnięciem były szczepionki przeciw riketsjozom. Jedną z pierwszych była uzyskana w Polsce przez Weigla w 1921 roku szczepionka przeciw durowi wysypkowemu otrzymana z materiału zawartego w jelitach zakażonych wszy. Prace Coxa w 1938 r. zapoczątkowały rozwój badań nad nowoczesnymi szczepionkami wirusowymi. Po zakończeniu II wojny światowej uzyskano wiele szczepionek wirusowych, np. szczepionkę przeciw odrze, śwince czy różyczce. W latach 50-tych XX wieku Sabin wprowadził doustną szczepionkę przeciw polio, co potwierdziło bezpieczeństwo masowych szczepień za pomocą atenuowanego wirusa.

Szczepienia ochronne w Polsce

Szczepienia w Polsce realizowane są zgodnie z obowiązującym w danym roku kalendarzem szczepień. Zawiera on program szczepień opracowany przez lekarzy specjalistów w dziedzinie chorób zakaźnych i Główny Inspektorat Sanitarny, a zatwierdzany jest on przez Ministra Zdrowia. Jego publikacja, która ukazuje się co roku nosi nazwę Program Szczepień Ochronnych. W Programie Szczepień Ochronnych ujęte są szczepienia obowiązkowe, szczepienia zalecane, a także dodatkowe informacje uzupełniające. Szczepienia obowiązkowe, które wykonywane są u dzieci w wieku od 1 dnia życia do ukończenia przez nie 19 lat, a także u osób narażonych w szczególny sposób na zakażenie i są to szczepienia bezpłatne, a koszty ich realizacji w pełni są pokrywane z funduszy państwowych zawartych w budżecie Ministerstwa Zdrowia.

Jako osoby szczególnie narażone uważa się pracowników służby zdrowia, studentów kierunków medycznych, dzieci i osoby chore (których stan zdrowia wymaga zabezpieczenia przed daną chorobą). Natomiast szczepienia zalecane nie są finansowane z budżetu Państwa, a koszt ich zakupu w pełni jest pokrywany przez pacjenta. Informacje dodatkowe w sposób szczegółowy określają sposoby, cykle, a także organizację szczepień. W Polsce przymusowy obowiązek szczepień dzieci został wprowadzony w 1964r. Masowe szczepienia wykonywane zgodnie z kalendarzem szczepień w znacznym stopniu poprawiły sytuację epidemiologiczną, a w niektórych przypadkach udało się zupełnie zlikwidować daną chorobę.

Kalendarz i cykle szczepień

Kalendarz szczepień zawiera informacje określające:

  • wiek dzieci i młodzieży, u których wykonywane są dane szczepienia,
  • rodzaj szczepionki,
  • dawkę szczepionki,
  • sposób i warunki podania danej szczepionki.

Ponadto w kalendarzu szczepień przedstawione są informacje o przeciwwskazaniach w wykonaniu szczepienia, a także informacje o możliwych odczynach poszczepiennych. Aby cały system szczepień działał prawidłowo należy stosować odpowiedni sposób zapisywania monitowania i dokumentowania faktu zaszczepienia. W tym celu prowadzi się dwa rodzaje wpisów do dokumentów. Jednym z nich jest karta szczepień, która znajduje się w placówce służby zdrowia, gdzie wykonywane są szczepienia, a drugim jest książeczka zdrowia dziecka, którą posiadają rodzice szczepionego dziecka. Taki typ prowadzenia dokumentacji sprawia, że cały proces przebiega szybko i sprawnie, a sytuacje losowe, jak np. zgubienie książeczki zdrowia dziecka, zmiana miejsca zamieszkania nie mają wpływu na realizację planowych szczepień.

Aby doszło do wytworzenia i utrzymania odporności zazwyczaj podaje się kilka dawek szczepionki. Poszczególne dawki danej szczepionki, które ujęte są w kalendarzu szczepień, składają się na cykle szczepień. Wyróżniamy zatem w cyklach szczepień następujące dawki:

  • pierwotne - są to dwie lub trzy dawki szczepionki, które podawane są w odstępach 4-6 tygodniowych. Ostatnia dawka, która podaje się po kilku lub kilkunastu miesiącach jest dawką wspomagającą i zamyka ona cykl szczepienia podstawowego.
  • przypominające - jest to pojedyncza dawka, podawana przeważnie po upływie 3 do 8 lat, ma ona zwiększyć i podtrzymać wytworzoną odporność.

Komentarze