Postawy rodzicielskie wobec dziecka niepełnosprawnego

Postawy rodzicielskie wobec dziecka niepełnosprawnegoOkoło 3-5% dzieci nie jest w pełni sprawnych. Istotny jest sposób, w jaki lekarz przekazuje rodzicom diagnozę niekorzystną dla dziecka, a także ogólna dojrzałość do rodzicielstwa i gotowość do przyjęcia i służenia dziecku w miarę jego narodzin. Ogólnie rzecz biorąc, rodzice decydujący się na posiadanie dziecka nie wyobrażają sobie siebie jako opiekuna dziecka niepełnosprawnego.

W takim przypadku szczególnie trudno jest przyzwyczaić się do diagnozy lekarskiej. Innym czynnikiem wpływającym na sposób życia dziecka niepełnosprawnego jest rodzaj relacji między rodzicami, a także poczucie wsparcia ze strony bliskich. Zdarzają się sytuacje, w których rodzice nie mając nawet podstawowych informacji o chorobie dziecka czują się samotni i bezradni.

Świadomość braku leczenia, pogarszania się rozwoju dziecka, niemożności zabezpieczenia go przed przedwczesną śmiercią jest często bardzo dotkliwym doświadczeniem.

Odrębnym problemem jest trudność życia z dzieckiem z ciągle postępującą degradacją psychiczną. Dzieci te wymagają nie tylko stałej opieki i czujności, ale także pomocy nawet w elementarnych czynnościach życiowych. Ujawniają one zaburzenia zachowania polegające na nadmiernym pobudzeniu, apatii lub obojętności, zdarza się również, że nie reagują na polecenia i inicjatywy kontaktowe. Powoduje to, że rodzice z jednej strony mają wiele zadań związanych z opieką i pielęgnacją, a z drugiej są pozbawieni satysfakcji, która jest udziałem większości rodziców, że ich wysiłki prowadzą do postępu w rozwoju, skutkują osiągnięciami dzieci i pogłębiają wzajemną miłość. Wreszcie, nie bez znaczenia jest fakt, że wychowanie chorego dziecka wiąże się ze zwiększonymi kosztami finansowymi, niemożnością podjęcia pracy przez co najmniej jednego z rodziców i jest ważne dla wszystkich aspektów życia rodzinnego, w tym wychowania dzieci zdrowych.

Ewolucja doświadczeń emocjonalnych rodziców

Ewolucja ta u rodziców uczących się o niepełnosprawności dziecka może być opisana jako przejście od pytania, dlaczego my i nasze dziecko zostaliśmy dotknięci tym nieszczęściem, do pytania, co i jak możemy zrobić, aby pomóc naszemu dziecku? W doświadczeniach rodziców po odkryciu niepełnosprawności ich dziecka występuje kilka okresów:

  1. szok,
  2. kryzys emocjonalny,
  3. pozorna adaptacja do sytuacji,
  4. konstruktywna adaptacja do sytuacji.

1. Okres szoku

Okres szoku, często nazywany też szokiem krytycznym lub emocjonalnym, następuje natychmiast po stwierdzeniu przez rodziców, że ich dziecko jest niepełnosprawne i nie rozwija się prawidłowo. Wiadomość o niepełnosprawności dla rodziców jest ogromnym szokiem psychicznym. Rodzice zawsze oczekują, że ich dziecko urodzi się zdrowe i będzie się rozwijać bez zakłóceń. Kiedy odkrywają niepełnosprawność, większość z nich załamuje się, a ich równowaga psychiczna jest zdezorganizowana. Doświadczenie to jest zdominowane przez rozpacz, strach, poczucie krzywdy, beznadziejność i bezradność. Emocje doświadczane przez rodziców mają zazwyczaj również negatywny wpływ na ich stosunek do siebie i dziecka. Pojawiają się nieporozumienia, kłótnie, wzajemna wrogość i agresja. Rodzice nie wiedzą, jak postępować z dzieckiem, ale ich zachowanie jest przesycone strachem lub poczuciem winy.

2. Okres kryzysu emocjonalnego

Po okresie szoku następuje okres kryzysu emocjonalnego, nazywanego również okresem rozpaczy lub depresji. Rodzice nie mogą wtedy zaakceptować myśli, że mają niepełnosprawne dziecko, wciąż doświadczające silnych, negatywnych emocji, ale nie tak burzliwych. Mają poczucie rozczarowania i niespełnionych nadziei, spowodowane rozbieżnością między obrazem a prawdziwym dzieckiem. Ich doświadczenia zdominowane są przez poczucie porażki, samotności, bólu losu i beznadziei. Rodzice często doświadczają poczucia winy wynikającego z przekonania, że przez nich dziecko jest niepełnosprawne, a gdyby się odpowiednio rozwinęło, stosunek do niego byłby zupełnie inny. W tym okresie rodzice mają tendencję do pesymistycznego myślenia o przyszłości swojego dziecka. Konflikty i kłótnie między nimi pogłębiają dezorganizację w istniejącej rodzinie. Może wówczas wystąpić zjawisko odsuwania ojca od rodziny, a matka obciążona obowiązkami opiekuńczymi i przytłoczona negatywnymi doświadczeniami może wykazywać postawę niechęci wobec męża i w konsekwencji przyczyniać się do jego odsuwania. Zakłócenia w relacjach między rodzicami i ich negatywne doświadczenia znacząco wpływają na psychikę niepełnosprawnego dziecka.

3. Okres pozornej adaptacji do sytuacji

Kolejny okres doświadczenia to okres wyraźnej adaptacji do istniejącej sytuacji. Często stosowanym mechanizmem obronnym jest tu nieuznawanie niepełnosprawności dziecka, zupełnie nieuzasadnione przekonanie o możliwości jej wyleczenia lub poszukiwanie osób odpowiedzialnych za tę niepełnosprawność.

4. Okres konstruktywnej adaptacji do sytuacji

Ostatnim jest okresem konstruktywnej adaptacji do sytuacji. Istotą jego jest doświadczanie przez rodziców problemu, czy i jak mogą pomóc swojemu dziecku. Starają się racjonalnie rozważać swoją sytuację i zaczynają wspólnie stosować różne procedury rehabilitacyjne i wychowawcze w stosunku do dziecka. Życie i funkcjonowanie rodziny zaczyna być organizowane wokół pomocy dziecku. Doświadczenia rodziców są zdominowane przez pozytywne uczucia, a kontakty z dzieckiem i działania wokół niego zaczynają przynosić im satysfakcję. Rodzice zaczynają dostrzegać postępy dziecka i czerpać z nich radość. Niestety, rodzice często nie dochodzą do tego okresu w swoich doświadczeniach.

Postawy rodzicielskie wobec dziecka niepełnosprawnego

Istotne są czynniki, które wpływają na siłę tych doświadczeń. Istotne jest, na jakim etapie rozwoju dziecka i w jaki sposób rodzice dowiedzieli się o jego niepełnosprawności, jaki jest jej rodzaj i stopień, w jakim jest ona widoczna. Na doświadczenia rodziców wpływają również preferowane przez nich wartości i cele życiowe, ponieważ życie z niepełnosprawnym dzieckiem całkowicie zmienia system wartości. W szczególności matki są silnie dotknięte ostracyzmem społecznym związanym z niepełnosprawnością ich dziecka.

Podstawowym uczuciem towarzyszącym macierzyństwu jest niepokój wynikający z nierozwiązanego konfliktu z własną matką, obniżonego poczucia własnej wartości i traktowania siebie jako osoby niezdolnej do przekazania potomstwu cennego dziedzictwa. Wielu rodziców dzieci niepełnosprawnych doświadcza tak silnego społecznego niepokoju, że zmieniają miejsce zamieszkania, unikają przyjaciół i nie pojawiają się z dzieckiem publicznie. Narodziny dziecka niepełnosprawnego dla wielu rodziców są także świadectwem ich własnej niezdolności. Czują się urażeni i niespełnieni, dlatego często próbują obwiniać swojego partnera lub rodzinę.

Uczucie miłości przed narodzinami niewątpliwie łagodzi emocje związane z szokiem niefortunnej diagnozy, sprawiając, że praktycznie niemożliwe jest odkładanie uczuć dziecka na później z powodu jego choroby. W przypadkach, gdy dziecko początkowo dobrze się rozwijało, a jego zaburzenia ujawniły się dopiero z wiekiem, miłość rodzicielska najczęściej nie zostaje wycofana z powodu choroby, lecz wzbogacona o troskę i niepokój o dziecko i gotowość do pomocy.

Niektóre matki wobec swoich dzieci charakteryzują się nadmiernie opiekuńczą postawą, która przejawia się w przesadnej opiece i nadmiernym kontakcie z dzieckiem, uniemożliwiającym samodzielne zachowanie. Nadopiekuńcza postawa, jak każda postawa rodzicielska, pociąga za sobą pewne rodzaje zachowań u dzieci. Nadmierna ochrona, rozwiązywanie problemów dziecka i zaspokajanie wszystkich jego potrzeb ogranicza jego możliwości i czyni go zależnym i bezradnym w obliczu życiowych trudności z powodu braku odpowiedniego doświadczenia.

Nadmierna koncentracja emocjonalna często łączy się także z nadmiernym dystansem, co często skutkuje opisywaną w literaturze postawą tzw. odrzucenia zamaskowanego nadmierną troską. Zwłaszcza matki charakteryzują się niespójnością wymagań stawianych dzieciom.

Rozsądna, konsekwentna i wymagająca, a jednocześnie wyrozumiała miłość do dziecka jest podstawowym warunkiem prawidłowego rozwoju społecznego. Miłość ta nie może być zastąpiona wyrafinowanymi środkami i technikami wychowawczymi, a także wyposażeniem domu i darami. Dziecko musi być stale akceptowane niezależnie od nastroju rodziców, tego, jak udane jest ich życie zawodowe i osobiste, także niezależnie od jego słabości, niepełnosprawności umysłowej i fizycznej oraz złego zachowania. Dziecko powinno mieć przekonanie, że jest akceptowane przez swoich rodziców, że są gotowi okazać mu pomoc i życzliwość.

Komentarze