Skóra - budowa, funkcje, naskórek, przydatki, gruczoły

Funkcje skórySkóra to powłoka właściwa, u ludzi największy narząd organizmu o różnorodnych funkcjach. Powierzchnię skóry cechuje wyjątkowy dla każdego osobnika wzór, zwany poletkowaniem, który wynika ze złożonego przebiegu brodawek skórnych. Całkowita powierzchnia skóry u człowieka wynosi od 1 6 do 1,8 m2. Jej grubość natomiast waha się w zależności od miejsca na ciele od 0,5 do 5 mm.

Międzyosobnicze różnice w budowie są uwarunkowane wieloma czynnikami, do których możemy zaliczyć: wiek, wykonywany zawód, warunki klimatyczne, płeć, a nawet sposób odżywiania. Występują również znaczne różnice w kolorze skóry, który zależy głównie od zawartości barwnika - melaniny.

Skóra człowieka może przybierać różną barwę, także w zależności od miejsca na ciele, np. na zrogowaciałych częściach ciała takich jak stopy może przyjąć żółtobrunatny kolor, który wynika ze znacznie poszerzonej warstwy rogowej naskórka.

Funkcje skóry

Podstawową rolą jaką skóra pełni w organizmie jest ochrona przed zewnętrznymi czynnikami środowiska, zarówno mechanicznymi, jak i chemiczno-biologicznymi. Dzięki obecności warstwy rogowej naskórka, a także kwaśnemu pH, zapobiega wnikaniu bakterii, grzybów i wirusów. Pełni również funkcję resorpcyjną. Umożliwia wchłanianie niektórych związków i substancji czynnych zawartych np. w lekach. Skóra nie izoluje całkowicie organizmu od świata zewnętrznego, dzięki zlokalizowanym na jej powierzchni receptorom daje możliwość odczuwania ciepła, bólu i dotyku.

Dodatkową właściwością skóry jest zapobieganie utracie wody oraz czynny udział w termoregulacji organizmu. Jest to możliwe dzięki obecności gruczołów, układu naczyniowego oraz podskórnej tkanki tłuszczowej. Regulacja temperatury następuje w głównej mierze poprzez rozszerzanie i obkurczanie naczyń krwionośnych.

Tkanka limfoidalna sprawia, że skóra bierze udział w odpowiedzi immunologicznej organizmu. Na przełomie ostatnich 25 lat prowadzono szereg badań, które wykazały, że tkanka ta zawiera dużo aktywnych biologicznie cytokinin, które regulują procesy odpornościowe. Zaburzenia w funkcjonowaniu układu immunologicznego występują w takich chorobach jak łuszczyca i atopowe zapalenie skóry.

Skóra jest także narządem, w którym zachodzi synteza i przemiany biochemiczne wielu związków. Pod wpływem promieniowania ultrafioletowego (UV) następuje synteza 7 dehydrocholesterolu, czyli nieaktywnej formy witaminy D, która w wątrobie i nerkach ulega reakcji podwójnej hydroksylacji zmieniając się w formę aktywną. Przy udziale enzymu 5α reduktaza, zachodzi reakcja powstawania androgenów, 5-dihydrotestosteronu z testosteronu.

Budowa skóry

Skóra składa się z trzech warstw:

  1. tkanki podskórnej,
  2. skóry właściwej,
  3. najbardziej zewnętrznej części jaką stanowi naskórek.

Dodatkowo możemy wyróżnić błonę podstawną, która tworzy granicę między skórą właściwą, a naskórkiem.

Tkanka podskórna

Tkanka podskórna, jako najgłębiej położona warstwa skóry, zbudowana jest głównie z komórek tłuszczowych, które są ułożone w tak zwane "zraziki" i otoczone tkanką łączną. Pomiędzy "zrazikami", znajdują się naczynia krwionośne, części wydzielnicze gruczołów oraz włókna nerwowe. Głównym zadaniem tej warstwy jest wytwarzanie i magazynowanie tłuszczu oraz przekształcanie glukozy w kwasy tłuszczowe. Warstwa ta chroni również przed urazami mechanicznymi, a także pełni funkcję izolacyjną. Z tego powodu wcześniaki, u których tkanka tłuszczowa jest słabo rozwinięta mają trudności z utrzymaniem temperatury ciała. Lipodystrofia znana popularnie jako cellulit, jest wynikiem zaburzeń metabolizmu oraz krążenia w naczyniach oplatających "zraziki" tłuszczowe w tkance podskórnej. Z tego powodu w celu redukcji tej przypadłości polecane są wszelkiego rodzaju masaże, peelingi i zabiegi usprawniające mikrokrążenie.

Skóra właściwa

Najważniejszą warstwą skóry jest skóra właściwa. Jej grubość waha się od 3 mm (na plecach) do 0,3 mm (na powiekach). W skład skóry właściwej wchodzą głównie:

  • włókna kolagenowe, elastynowe oraz siateczkowe,
  • naczynia krwionośne,
  • macierz, która zawiera m. in. kwas hialuronowy.

Dodatkowo znajdują się w niej mięśnie gładkie, stanowiące mięśnie przywłośne, jak i mięśnie poprzecznie prążkowane, które tworzą m. in. mięśnie mimiczne twarzy.

W budowie skóry właściwej można wyróżnić dwie warstwy

  • warstwa siateczkowa - leżąca pomiędzy tkanką podskórną, a splotem naczyniowym, złożona z włókien kolagenowych, elastynowych i retikulinowych. Włókna przeplatają się ze sobą wzajemnie zachowując zawsze kierunek równoległy do powierzchni skóry.
  • brodawkowa - położona w górnym odcinku skóry, sięgającym do powierzchniowego splotu naczyniowego, złożona ze znacznie cieńszych włókien kolagenowych, które są ułożone w sposób nieuporządkowany, znacznie luźniej niż w przypadku warstwy siateczkowej.

Naskórek

Najbardziej zewnętrzną warstwą skóry jest naskórek, który składa się z 6 do 20 warstw komórek, nazywanych keratynocytami. W warstwie tej występują również komórki zwane melanocytami, wytwarzające barwnik skóry - melaninę, która odpowiada za barwę skóry oraz chroni przed promieniowaniem UV. Głównym zadaniem naskórka jest odseparowanie organizmu od czynników zewnętrznych, ochrona przed wnikaniem niepożądanych substancji oraz ochrona przed utratą wody i promieniowaniem UV.

Główne warstwy naskórka

  • Warstwa podstawna - położona najniżej, w której znajdują się liczne komórki o dużych owalnych jądrach. To właśnie w tej warstwie zachodzą liczne podziały komórkowe i dlatego też nazywana jest często warstwą rozrodczą. Dodatkowo występują tu zakończenia nerwowe i komórki Langerhansa biorące udział w procesach odpornościowych oraz melanocyty - komórki wytwarzające i magazynujące barwnik - melaninę.
  • Warstwa kolczysta, zwana warstwą Malphiego - składa się z około 5 do 10 warstw komórek o nieregularnych kształtach, które ulegają spłaszczeniu w pobliżu kolejnej warstwy. Jest nazywana ostatnią warstwą "żywą", ponieważ powyżej tej warstwy zaczyna się proces keratynizacji. Odpowiada za prawidłowe nawilżenie i jędrność skóry.
  • Warstwa ziarnista - składa się z kilku warstw wrzecionowatych komórek, o spłaszczonych jądrach, wypełnionych dużymi ziarnami - keratohialinami. Warstwa ta odgrywa ważną rolę w procesie tworzenia keratyny. Nie występuje jedynie w czerwieni wargowej. Jest nieprzezroczysta, dlatego łagodzi czerwony kolor skóry właściwej.
  • Warstwa rogowa - najwyżej położona, tworzona przez pozbawione jąder, całkowicie zrogowaciałe komórki zwane keratynocytami. Warstwa ta stale ulega złuszczaniu, co jest możliwe dzięki warstwowemu ułożeniu komórek. Rogowacenie może zachodzić jednak w niepełnym stopniu. W takim wypadku w warstwie rogowej pojawiają się jądra komórkowe. Taki typ rogowacenia występuje np. w łuszczycy.

Strukturą łączącą naskórek ze skórą właściwą jest granica skórno-naskórkowa, która składa się zarówno z elementów pochodzenia naskórkowego oraz skórnego.

Przydatki skóry

Przydatki skóry są to twory dodatkowe, wytwarzane przez naskórek, które wspomagają jej funkcje. Zbudowane z tkanki stanowiącej głębokie wpuklenie naskórka. Macierz paznokcia i cebulki włosa są wytworami warstwy podstawnej, zawierającej komórki rozrodcze.

Należą do nich:

  • włosy,
  • gruczoły,
  • paznokcie.

Włosy

Włosy to twory powstałe ze zrogowaciałych komórek z keratyną twardą. Włos składa się z korzenia, który leży w mieszku włosowym w skórze właściwej oraz łodygi - części wystającej ponad powierzchnię skóry. Pierwsze mieszki włosowe zaczynają się rozwijać już w życiu płodowym - pod koniec 2 miesiąca, w pierwszej kolejności w okolicy rzęs, wargi górnej i brody.

Można wyróżnić kilka rodzajów włosów:

  • włosy skóry głowy,
  • brwi,
  • rzęsy,
  • włosy okolic intymnych,
  • włosy meszkowe, które pokrywają większość powierzchni ludzkiego ciała.

Różnice w grubości, strukturze, kolorze i szybkości wzrostu zależą w głównej mierze od czynników genetycznych i hormonalnych. W fazie wzrostu włosy rosną nieustannie około 0,3 mm na dobę. Okres wzrostu włosa trwa około 3-6 lat, przy czym może być to proces nieciągły. Dużą rolę podczas wzrostu włosów odgrywają androgeny, które mogą zarówno stymulować wzrost, np. w okolicach narządów płciowych, podczas okresu dojrzewania, jak i powodować ich wypadanie głównie u mężczyzn dotkniętych łysieniem typu męskiego.

Każdego dnia przeciętny człowiek traci nawet do 100 włosów. Podczas działania szkodliwych substancji np. niektórych farb do włosów, czy środków do trwałej ondulacji dochodzi do zmian morfologicznych we włosach, które często prowadzą do ich utraty. Wypadanie włosów może wynikać również z zachorowania na choroby nowotworowe i autoimmunologiczne, przyjmowania niektórych leków, stresu, złej pielęgnacji lub nieodpowiedniego odżywiania (niedobór biotyny, cynku, żelaza).

Gruczoły

Gruczoły to narządy wyspecjalizowane w wydzielaniu. Substancje mogą być wydzielane bezpośrednio do komórek ciała, np. ślinianki do przewodu pokarmowego, przysadka mózgowa do krwi oraz na powierzchnię ciała, tak jak w przypadku gruczołów potowych - pot na skórę. Gruczoły pełnią w organizmie różnorakie funkcje, począwszy od regulowania temperatury, ułatwiania trawienia, regulacji hormonalnej, aż po ochronę przed utratą wody. Do najważniejszych gruczołów należą:

  • ekrynowe,
  • apokrynowe,
  • łojowe,
  • mlekowe.

Gruczoły ekrynowe
Inaczej zwane gruczołami potowymi zwykłymi, powstają już w 4 miesiącu życia płodowego, występują na skórze całego ciała, jednak ich największa ilość znajduje się na dłoniach, stopach, czole oraz w okolicy pachowej. Ich główną funkcją jest termoregulacja.

Gruczoły apokrynowe
Nazywane gruczołami potowymi zapachowymi, występują głównie w okolicy narządów płciowych, wydzielanie nie jest związane z termoregulacją, aktywność wydzielnicza zwiększa się np. pod wpływem stresu, nagłego pobudzenia płciowego, lub bodźców smakowych; ich aktywność jest zmienna w zależności od wieku, a u kobiet także od fazy cyklu miesiączkowego.

Gruczoły łojowe
Znajdują się na całej skórze z wyjątkiem dłoni i stóp; są one aktywne już w okresie życia płodowego, odpowiedzialne za wytwarzanie mazi płodowej; związane anatomicznie z mieszkami włosowymi, do ujścia których wydzielany jest łój, który jest mieszaniną triglicerydów, kwasów tłuszczowych i estrów woskowych. Ich głównym zadaniem jest ochrona skóry przed utratą wody, rozwijaniem się drobnoustrojów chorobotwórczych oraz natłuszczenie trzonu włosa i uelastycznienie warstwy rogowej naskórka.

Gruczoły mlekowe
Zwane także gruczołami sutkowymi, występują głownie u kobiet (u mężczyzn w postaci zredukowanej), ich rozwój jest uwarunkowany poziomem hormonów, szczyt przypada na okres laktacji.

Paznokcie

Paznokcie to wytwór naskórka, który rozwija się już około 10 tygodnia życia płodowego. Ich wzrost natomiast trwa całe życie. Stały wzrost płytki paznokciowej wynika z ciągłego rogowacenia komórek, które nie ulegają złuszczaniu.

Komentarze